Propozycja Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego, przedstawiona w Sejmie jako pierwszy w historii systemowy projekt zabezpieczenia socjalnego artystów zawodowych, wywołała szeroką debatę – nie tylko w środowiskach twórczych. Równie głośno, a momentami nawet głośniej, wybrzmiewają dziś głosy ze świata biznesu, który obawia się, że to on ponownie zostanie obciążony kosztami nowych rozwiązań.
Choć projekt zakłada finansowanie dopłat do składek z budżetu państwa, przedsiębiorcy nie mają wątpliwości: pieniądze publiczne zawsze pochodzą z podatków. A te – jak podkreślają organizacje biznesowe – w zdecydowanej większości generuje sektor prywatny.
– Każda nowa ustawa, która tworzy trwałe zobowiązania finansowe państwa, w praktyce oznacza presję na podnoszenie podatków lub składek – komentują przedstawiciele małych i średnich firm. – Obawiamy się, że za kilka lat usłyszymy, iż system się nie domyka i potrzebne są „korekty”, które znów uderzą w przedsiębiorców.
W ich ocenie problem nie dotyczy samej idei wsparcia artystów, lecz braku symetrii: przedsiębiorcy także funkcjonują w warunkach niestabilności, ponoszą pełne koszty składek i ryzyka gospodarczego, a nie mogą liczyć na analogiczne mechanizmy dopłat.
Zarzut nieuczciwości wobec rynku
Środowiska biznesowe zwracają uwagę, że projekt – choć społecznie atrakcyjny – wprowadza nierówne traktowanie różnych grup zawodowych. Freelancerzy spoza sektora kultury, jednoosobowe działalności gospodarcze czy rzemieślnicy również często osiągają nieregularne dochody, a mimo to nie przewidziano dla nich systemowych dopłat do składek.
– Dlaczego artysta ma być objęty specjalnym statusem, a grafik komputerowy, programista freelancer czy fotograf ślubny już nie? – pytają przedsiębiorcy. – To rodzi pytania o sprawiedliwość systemu i granice interwencji państwa.
Szczególne kontrowersje budzi mechanizm przyznawania statusu artysty zawodowego. Choć projekt przewiduje komisję opiniującą i czasowy charakter statusu, krytycy wskazują na ryzyko uznaniowości i rozmycia definicji działalności artystycznej.
– Tam, gdzie pojawiają się publiczne pieniądze i dopłaty, zawsze istnieje pokusa nadużyć – podkreślają eksperci rynku. – Weryfikacja „dorobku artystycznego” i „profesjonalnej aktywności” może być trudna, a system podatny na presję środowiskową i polityczną.
Ministerstwo Kultury argumentuje, że kultura jest zasobem strategicznym i elementem „soft power” państwa. Przedsiębiorcy odpowiadają jednak chłodno: z punktu widzenia finansów publicznych jest to stały koszt, a nie inwestycja gwarantująca zwrot.
– W czasach spowolnienia gospodarczego, rosnących kosztów pracy i niepewności na rynkach, dokładanie kolejnych zobowiązań budżetowych to ryzykowny ruch – słyszymy od przedstawicieli biznesu. – Zwłaszcza jeśli rachunek końcowy znów ma trafić do firm.
Krytycy projektu podnoszą również argument, że dobra sztuka zawsze obroni się sama, a prawdziwie utalentowany artysta nie powinien potrzebować systemowego wsparcia państwa. Ich zdaniem rynek – choć bezwzględny – w naturalny sposób weryfikuje jakość twórczości, a publiczne dopłaty mogą prowadzić do utrwalania przeciętności i sztucznego podtrzymywania aktywności, na którą nie ma realnego społecznego zapotrzebowania. W tej perspektywie państwowa ochrona artystów nie tylko zaburza mechanizmy rynkowe, ale także osłabia motywację do konkurowania jakością, innowacyjnością i realnym zainteresowaniem odbiorców.
Debata dopiero się zaczyna
Projekt ustawy o zabezpieczeniu socjalnym artystów zawodowych zakłada wprowadzenie formalnego statusu artysty zawodowego, który będzie przyznawany osobom wykonującym działalność twórczą w sposób profesjonalny i ciągły, posiadającym udokumentowany dorobek oraz osiągającym dochody z pracy artystycznej. Status ten ma mieć charakter czasowy – początkowo na trzy lata, z możliwością wydłużenia do pięciu lat po dłuższym okresie aktywności zawodowej – oraz możliwość zawieszenia na wniosek artysty.
Najważniejszym elementem projektu są dopłaty do składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne dla artystów o najniższych dochodach. Państwo ma uzupełniać składki do poziomu wynikającego z minimalnego wynagrodzenia w sytuacji, gdy artysta nie jest w stanie opłacić ich samodzielnie. Środki te mają trafiać bezpośrednio do ZUS, bez opodatkowania i bez wliczania ich do dochodu.
Ustawa ma zapewnić artystom ciągłość ubezpieczenia zdrowotnego i społecznego, dostęp do świadczeń chorobowych i macierzyńskich oraz ograniczyć luki składkowe, które dziś skutkują bardzo niskimi emeryturami lub ich brakiem. Decyzje o przyznaniu statusu artysty zawodowego mają być podejmowane w procedurze administracyjnej, po opinii specjalnej komisji, co – zdaniem krytyków – może rodzić ryzyko uznaniowości i nadużyć.
Projekt ustawy ma dla środowisk artystycznych wymiar przełomowy i symboliczny. Dla biznesu jest jednak kolejnym sygnałem, że państwo chętnie sięga po środki wypracowane przez przedsiębiorców, by finansować nowe obszary polityki społecznej, bez równoległej refleksji nad obciążeniami rynku.
Jedno jest pewne: choć ustawa dopiero rozpoczyna swoją parlamentarną drogę, już teraz stała się osią sporu o granice solidarności społecznej, rolę państwa i to, kto w praktyce płaci za ambitne polityczne deklaracje.
